het kompas van goed en kwaad

Op een dag moet Kurt Gerron zich melden bij de hoogste baas, Obersturmfuhrer Rahm. Of hij een film wil maken over het leven in Theresienstad. Hij begrijpt dat het niet een film moet worden over de ontberingen in het getto. Nee, het is de bedoeling Theresienstadt af te beelden als een plaats van vrede en geluk. Een propaganda film met de vriendelijk lachende Herr Rahm als de architect van het kleine paradijs. Acteur en filmmaker Gerron weet dat weigeren transport naar Auschwitz zal betekenen, meewerken zelfverloochening en verraad aan zijn kunstenaarschap.

In de roman over dit waar gebeurde verhaal beschrijft Charles Lewinsky de worsteling met het dilemma van de hoofdpersoon. Gerron wikt en weegt, en begint toch aan de film, om het leven van hem en zijn vrouw te redden. Hij sust zijn geweten met het feit dat ook alle medewerkers en acteurs in de film verzekerd zullen zijn van vrijstelling van transport.

Historicus Hans Goedkoop sprak in de 4 mei lezing over ‘het puntgave kompas voor goed en kwaad.’ De worsteling van Gerron laat zien dat het lezen van het kompas niet zo eenvoudig is. Wat is goed? Wat is kwaad? Kun je dat precies zeggen, is dat altijd zo duidelijk? Zelfs achteraf kun je je afvragen wat zou nu de juiste beslissing zijn geweest? Geeft je innerlijke stem je de juiste richting aan?

‘Het komt er op aan het goede te doen’, gaf Goedkoop ons mee. Weet u het, weet jij het wat het is, het goede, het juiste, het eerlijke, het rechtvaardige? En. Is er eigenlijk wel een gezamenlijk kompas van wat is noord en wat is zuid als het gaat om goed en kwaad? Wat geeft het kompas aan in een chaotische wereld, in de kakefonie van meningen en oordelen? Je laten zien, je laten horen? Opkomen voor? Er van wegblijven? Het maar laten gebeuren? Maar een beetje op je eigen postzegel het beste er van maken? Wat is het puntgave kompas van goed en kwaad, waar kan ik dat vinden?

* Charles Lewinsky: Terugkeer Ongewenst, het deels waargebeurde, deels fictieve levensverhaal van de Joodse acteur, entertainer en regisseur Kurt Gerron, die in de jaren twintig en dertig in Berlijn grote triomfen vierde. In 1933 vlucht hij naar Nederland, waar hij aan Nederlandse speelfilms meewerkt. In 1943 wordt hij opgepakt samen met zijn vrouw Olga. Via Westerbork komt hij in Theresienstadt terecht. Met de bevrijding in zicht wordt hij van het filmproject afgehaald en alsnog samen met zijn vrouw en alle medewerkers aan de film naar Auschwitz gestuurd. Op 30 oktober 1944 wordt hij en zijn vrouw vermoord. Drie dagen later werd het vergassen definitief gestaakt.

*De film over Theresienstadt werd later gemonteerd en van muziek voorzien door Ivan Fric.