‘Zacht trok ik het tuinpoortje achter me dicht en rende de straat uit. Ik bleef rennen tot ik op het Frederiksplein kwam. Er was niemand te zien. Alleen een hond liep snuffelend langs de huizenkant. Ik stak het plein over. Het was of ik alleen was in een verlaten stad.’

In Het Bittere Kruid (ondertitel: een kleine kroniek) beschrijft Marga Minco het verhaal van een Joods gezin in de Tweede Wereldoorlog. Het gezin was vanuit Breda naar Amsterdam vertrokken na een verordening van de Duitse bezetters. In het begin van de oorlog zijn ze nog nauwelijks argwanend: ‘Als je je nou maar aan de regels houdt en je je niet al te opvallend gedraagt.’ Braaf naaien ze zorgvuldig de gele sterren op hun kleding. ‘Zie je wel, ze doen ons niets.’ Maar langzaam maar zeker komt de lugubere werkelijkheid steeds dichterbij. En op een avond staan ‘mannen in lichte regenjassen’ ook bij hen in huis. Haar vader vraagt haar om de jassen op te halen en het is het moment dat de ik-figuur weet wat zij moet doen. Ze vlucht door de tuin en zal als enige de oorlog overleven van het gezin met 3 kinderen.

De ik-figuur is min of meer de persoon Marga Minco zelf die het verhaal na de oorlog optekende in een sobere ingehouden haast kinderlijke stijl. ‘Over een dramatische gebeurtenis moet je sober schrijven, anders wordt het melodrama,’ aldus de schrijfster, die eigenlijk Sarah Menco heette. (Door een fout bij de burgerlijke stand werd het Minco en op het onderduikadres werd het Joodse Sarah Marga, ze is die namen altijd blijven dragen)

Op de Mulo in Breda heb ik het boekje gelezen voor mijn lijst. Ik had het uitgekozen omdat het een dun boekje was. Ik vond het prachtig. Het was de taal. Zinnen die je als een bonbonnetje proefde. Poëzie bijna. Pas later realiseerde ik me dat het de eerste keer was dat ik las over de Jodenvervolging. Toen ik het opnieuw las en veel meer wist over de Holocaust was ik nog meer onder de indruk. Een meesterwerkje. Ik was dan ook verbaasd dat zij pas in 2019, ze was toen 100 jaar, de P.C. Hooftprijs ontving.

In mijn boekenkast kon ik het boekje niet terug vinden. Ik had een eerste druk* met inktzwarte tekeningen van Herman Dijkstra. Toen ik op internet de tekening zag van de gehavende man met hoed uit het boekje, herinnerde ik me weer hoe aan het eind van het verhaal we haar oom bij de tramhalte zien staan, wachtend op zijn broer, haar vader. De kleding van haar vader had hij bewaard voor als hij terug zou komen. De oom sterft kort daarna. En tenslotte de laatste zin van het boek: Zij zouden nooit terugkomen, mijn vader niet, mijn moeder niet, Bettie niet, noch Dave en Lotte.

* Marga Minco overleed 10 juli 2023, 103 jaar oud. Haar boeken zijn in talloze talen vertaald. Haar werk behoort tot de Europese Oorlogsliteratuur. Het Bittere Kruid beleefde 32 drukken en werd in Nederland 400.000 keer verkocht.

* Bronnen: Wikipedia en de Necrologie in het AD van 17/07/2023

*