In de Kleine Kapel in Nijverdal hangt een schilderij van kunstenares Annewil Jansen. Ik heb er veel naar gekeken in de afgelopen jaren. Ik zie er altijd wat anders in. Tijdens de meditatieve stilte tijdens het avondgebed kijk ik of er ik er iets in zie wat te maken heeft met de tekst die we overdenken. En dat is vaak het geval.

Vorige week vroeg ik Annewil hoe het kunstwerk eigenlijk heet. ‘Heavens bright sun. Een zin uit het lied Be thou my vision. Een Ierse hymne uit de zesde eeuw van een Ierse dichter en monnik. Een zogenaamd Iorica, een beschermend gebed uit de tijd van Sint Patrick. De melodie is een Slane, dat verwijst naar de heuvel van Slane in Ierland, de heuvel waar Sint Patrick het evangelie predikte.’

Annewil speelde het lied af in de versie van Audrey Assad. Ik herkende het lied meteen. Het is een avondlied. Het staat in het nieuwe Liedboek. Nummer 263. Dat weet ik uit mijn hoofd. Een jonge man, die een poosje de avondgebeden bezocht had er om gevraagd. Zijn vader was kort geleden overleden en op de begrafenis hadden ze dit lied gezongen. Het lied was voor hem een troost. Dat begreep ik goed, het is een mooie lied op een prachtige melodie en een troostende tekst: Wees Gij mijn toevlucht de komende nacht, de morgen die ik ondanks alles verwacht. Hoe kan ik gaan slapen, als Gij er niet zijt, die mij van het donker en wanhoop bevrijdt. We hebben het met elkaar gezongen.

In de Corona tijd stuurde ik het lied naar iemand die ging sterven. Ook voor hem was het een troost. Een troost geweest. Bij zijn begrafenis werd het lied gezongen gevolgd door een lange improvisatie op de melodie op de piano.

Dat ik al die tijd naar een schilderij heb gekeken dat verbonden is met het Ierse avondlied, dat me zo dierbaar is geworden.

Alles is met alles verbonden, niets is om niet.

De vlag staat al klaar. Vroeger mocht je hem vanaf zes uur in de avond ophangen. Maar dat is veranderd. Ik heb hem al een paar keer zien hangen vanmorgen. Het mag de hele dag. Ik hou me aan de oude regels. Om zes uur zal ik hem ophangen. En voor zonsondergang binnen halen. Ik zal vanavond om acht uur 2 minuten stil zijn.

Ik zal denken aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog die duurde van 1940 tot 1945. Ik zal denken aan de mensen, de vaders, de moeders, de kinderen, de opa’s en de oma’s, de familieleden, de vrienden, de buren, de bekenden en onbekenden, de militairen die vochten voor onze vrijheid, aan de nakomelingen van al die mensen die tot de dag van vandaag de gevolgen van die oorlog ervaren.

Het is goed te herdenken. Al 81 jaar lang. Het is verdrietig dat ‘we’ of ‘ze’ niet leren, ‘men’ nooit leert van de geschiedenis, waartoe ieder jaar bij het herdenken weer opgeroepen wordt. In tegendeel het lijkt of de ‘resten’ van oorlogen het zaad zijn voor de volgende. Dat oorlog een onuitroeibaar kwaad is in de wereld. En dat daarbij verschrikkelijke wreedheden schijnen te horen. Dat oorlog het slechtste in de mens naar boven haalt.

Blijft dat ik in een vrij land woon omdat anderen ten strijde trokken om Europa te bevrijden van de nazi’s. Bestaat er een rechtvaardige oorlog? Moet je alle agressie afwijzen? Bestaat er zo iets als fair play als het om oorlogen gaat? Zouden er geen mensen zijn die dolblij zouden worden als een andere mogendheid hen met geweld zou verlossen van een misdadig regime?

In de sport geeft de verliezer de winnaar na de wedstrijd een hand. Er is een spel gespeeld. Er is gewonnen en verloren. Men heeft zich aan de regels van het spel gehouden. Maar in oorlogen is er geen scheidsrechter, geen hogere macht. Oorlog is geen spel.

Het is moeilijk. Laten we maar zwijgen. Stil zijn. Met theoretische en filosofische gedachtewisselingen moeten we uitkijken zelf niet een klein oorlogje te voeren. Ik buig het hoofd. Ik leg me er bij neer. Ik weet het niet. Ik denk aan jou, aan jullie, vanavond.

kom vanavond met verhalen, hoe de oorlog is verdwenen, alle malen zal ik wenen( Leo Vroman , Vrede)

en net toen je was opgeveerd

toen er weer toekomst was

de horizon open

de hemel blauw

en de zon warm

was hij daar weer

de dikke boze man

met grote zwarte laarzen

ongenadig

onbarmhartig

onverbiddelijk

ik wou dat ik je kon helpen

maar dat kan ik niet

ik wou dat ik je kon troosten

maar dat wil je niet

ik wou dat ik dicht bij je kon komen

maar dat lukt me niet

je doet het alleen

liever alleen

dappere krijger

hoe laat eten we ook weer?

gaat A ook mee?

vergeet je niet dat je me zou helpen met het invullen van de belasting?

ik sta al bij de ingang hoor!

ik ben geweest en ze was al aardig opgeknapt

het was fijn met je 😘

Appjes. Communiceren anno 2026. Heel handig. Voor afspraken, aardig, lief zijn voor elkaar, aan iets helpen herinneren, elkaar op de hoogte houden, adviezen, tips. Het is haast niet voor te stellen, een leven zonder mobiel, zonder appjes, chats, facetime, zonder de sociale media. Het schijnt dat er jongeren zijn die alleen maar communiceren via hun mobiel en nauwelijks in staat zijn live te communiceren of contact te maken.

Toch is het niet zo heel lang geleden dat we helemaal geen mobiel hadden. Toen maakten we mondeling afspraken, schreven we brieven en belden we met de vaste telefoon die aan de muur hing. We hoorden bij de bakker of op het plein de laatste nieuwtjes, luisterden naar het journaal en lazen in de krant het wereldnieuws.

Vorige week werd jongste zoon 50. Ik zocht naar foto’s om digitaal een kaart te laten maken met grappige gebeurtenissen (Zo geregeld. Binnen een dag ligt de kaart bij je in de brievenbus.)

Bij de foto’s vond ik een schoenendoos met briefjes. Op de eetbar bij de keuken lagen ze altijd. Briefjes. We hielden elkaar op de hoogte met briefjes. Meer nog dan foto’s geven zij een beeld van wie we waren, wat we deden, hoe we met elkaar omgingen. Het was een hele stapel. Wat me opviel was dat de opdrachten die we elkaar gaven, nog al dwingend waren, de moeder aan haar zonen maar ook andersom. We probeerden ook grappig te zijn naar elkaar en lief. Soms zat er een leuk tekeningetje bij. Maar meestal waren het haastig geschreven kattebelletjes op papiertjes die voorhanden waren, zelfs weeceepapier. ‘Liefs’ was toen nog niet uitgevonden. Hartjes heb ik ook niet gezien.

Op het verjaardagsfeestje mogen we geen ‘stukjes’ doen van de jarige. Ik weet niet of we ons daar aan gaan houden. In de schoenendoos is materiaal genoeg.

Het was in Tilburg. Op de christelijke lagere school aan de Langstraat. De enige niet katholieke lagere school. Meester Voorsluijs was ineens de klas binnengekomen. Naast hem stonden een paar donkergekleurde kinderen. Ik geloof dat ik nog nooit donkere kinderen of mensen gezien had. Meester vertelde iets over de kinderen, ik weet niet meer wat. Wel weet ik dat even later een van de kinderen naast mij kwam te zitten. Ik vond het niet fijn, een beetje eng. Het meisje rook zo anders en ze praatte anders. Tussen de middag als we overbleven en we onze etenstrommeltjes open maakten was het ergste. De lucht die uit haar bakje met rijst en en van alles kwam maakte me misselijk en maakte dat ik de boterhammen uit mijn trommeltje snel en met de adem in naar binnenwerkte.

Toen ik me er thuis over beklaagde, kreeg ik van mijn vader de wind van voren. Hij vertelde dat het Ambonezen waren en dat die mensen schandelijk behandeld waren. Ik moest vooral heel aardig en vriendelijk tegen haar zijn, want dat meisje woonde in een concentratiekamp. Dat woord brieste hij uit en zijn ogen spoten vuur. Ik wist niet wat een concentratiekamp was, of waar Vught lag.

Het kwam helemaal goed met Albertien en mij. We werden vriendinnetjes, ik wende aan de lucht van haar lunch en we giechelden veel samen. Ze sprak nooit over haar thuis, wel weet ik dat ze een keer ‘Soekarno soooo’ zei en ‘Juliana sooo.’ Bij Soekarno stak ze een duimpje omhoog en bij Juliana ging het duimpje omlaag. En ze schreef in mijn poëziealbum. Een heel mooie bladzij. Niet alleen maar plaatjes erbij maar allerlei kleurtjes en tekeningetjes. Ook een tekening van een palmboom. Mijn zus zei dat je aan die kleurige bladzijden goed kon zien dat ze ‘toch’ uit een ander land kwam.

Even plotseling als ze gekomen was, verdween ze ook. Op een dag waren er geen Ambonese kinderen op school meer. Er werden niet veel woorden aan vuil gemaakt.

Later in mijn leven kwamen er altijd Molukkers, want zo werden ze voortaan genoemd, langs, voorbij. Vooral positieve ervaringen. Aardig, vrolijk, warm en altijd beleefd. Creatief en gedreven. Kleurrijk. In de buurt, het dorp, op het werk op school. Ik moest altijd aan de woorden van mijn vader denken. Dat ze zo slecht behandeld waren. Vernederd. Ook toen de gijzelingen kwamen veranderde mijn beeld van hen niet. Tussen de papieren van mijn vader vond ik na zijn dood exemplaren van het blad Door De Eeuwen Trouw. Op internet lees ik dat het een leus was die werd gebruikt om de trouw van de KNIL militairen aan Nederland te benadrukken. De leus die vervolgens in 1950 de naam werd van de stichting die het opnam voor het lot van de Molukkers en opkwam voor de zelfbeschikking van de Molukkers en de Papoea’s in Indonesië. Veel oud militairen waren net als mijn vader lid van de stichting.

Deze week gaan we ook in Nijverdal 75 jaar Molukkers in Nederland herdenken en vieren. Ik zal er bij zijn. En ik zal denken aan Albertien Loupatty en al de andere Molukkers. Hoe ze ons land en ons dorp verrijkt hebben en onderdeel zijn van onze gemeenschap. En ik zal denken aan de woorden van mijn vader.

Paasvuur, ik maakte er voor het eerst kennis mee toen ik in het oosten van het land kwam wonen. In Katwijk kennen ze het niet en ook in Brabant had ik het niet meegemaakt.

Toen de kinderen klein waren gingen we wel eens kijken. Maar echt enthousiast was ik er niet over. Het was vaak een koude en of natte bedoening op de eerste paasdag. En veel drukte. De dag erop stonk het tot in de hele omgeving. Toen ik er niet meer naar toe hoefde omdat de kinderen opgroeiden, sloeg ik het over. Meestal vergat ik het ook en was het de rooklucht die me er aan herinnerde dat er paasvuren waren geweest, ergens.

Sinds een paar jaar is er een discussie of paasvuren nog wel kunnen in verband met de vele stikstof die de lucht in gaat door de paasvuren. Vanaf dat moment was mijn interesse gewekt. Want als oude gebruiken moeten worden afgeschaft veer ik op. Wat vind ik er van? Waar sta ik als het over deze materie gaat?

In het tv programma Carrie op Vrijdag vertelde een paasvuur kenner dat het een eeuwenoud gebruik is, zelfs al van ver voor onze jaartelling. Dat het de overgang markeert van het donkere jaargetijde naar de lente, van het duister naar het licht. Hij vertelde ook iets wat ik niet wist. Dat alles wat achter ligt wordt verbrand en er ruimte komt voor een nieuw begin. Letterlijk maar ook figuurlijk. Hij nam altijd een stokje of stukje hout mee dat hij op eerste paasdag in het vuur gooide en dan dacht aan iets wat hij achter zich wilde laten, op wilde ruimen, verbranden om verder te kunnen gaan.

Sinds een paar jaar ga ik weer naar het paasvuur. Niet op eerste paasdag maar op de morgen van tweede paasdag. Want meestal smeult het vuur dan nog. Het paasvuur in Hellendoorn langs de Regge brandde zelfs nog vanmorgen. Het was een prachtige morgen. Ik heb een takje in het vuur gegooid en aan iets gedacht wat ik achter me wil laten.

Terwijl ik naar het vuur stond te kijken kwam er een mevrouw naast me staan. We praatten met elkaar over het paasvuur. Zij kwam uit de streek en had haar hele leven het paasvuur meegemaakt. Vroeger was het gewoon nog midden in het dorp. Zij ging ook niet meer op de avond. Ze wist niet dat het al zo’n oud gebruik was. Daar had ze nooit zo over nagedacht. Het hoorde er gewoon bij. We vroegen aan elkaar wat we hadden gedaan met pasen en wat we nog gingen doen met pasen. Zij ging brunchen met haar dochter. Ik vertelde dat ik al had gebruncht op eerste paasdag. Ze vertelde dat het wel lastig was omdat haar man nog niet niet zo lang geleden was overleden. ‘Maar ja je moet verder’.

We wisselden onze namen uit. Nee onze namen kwamen ons niet bekend voor. We wensten elkaar een fijne dag en zeiden dat het wel een mooie ontmoeting was. Dat was het zeker. Een mooi begin van de dag. Tweede paasdag.

De man aarzelde bij de vraag wat voor een mens Jezus geweest zou zijn in deze tijd. Hij kwam vertellen over een uitvoering van Jesus Christ Superstar in het dorp. Voor dat hij aan het woord kwam in de radiouitzending had hij even met een geluidsman staan praten over de documentaire over het leven van Johan Cruijff. Dat zat blijkbaar nog in zijn hoofd want hij antwoordde na een paar namen, ‘ja, het klinkt misschien gek, maar misschien Johan Cruijff wel?’

Ja het klinkt misschien gek maar hij is beslist niet de enige die in Johan Cruijff meer ziet dan een ‘weergaloos’ goede voetballer. In de christelijke krant het Nederlands Dagblad is een lang artikel aan hem gewijd. Journalist Veenhof noemt zijn manoeuvres ‘de choreografie van sportieve eeuwigheid.’ Maar in het artikel gaat hij vooral in op de invloed die Cruijff had en nog steeds heeft door zijn visie, zijn oprechtheid, zijn spiritualiteit, zijn onnavolgbare trant van redeneren, zijn betrokkenheid bij minderbedeelden, zijn liefde voor zijn vader, zijn trouw aan zijn gezin, zijn roots.

10 jaar na zijn dood zegt een jonge voetballer dat voor hem Johan Cruijff de grootste filosoof van Nederland is. De jonge man zit tegenover mij. ‘Waarom dan?’ ‘Alles wat hij zegt, zet je aan het denken’. ‘Zijn favoriete quote?’ ‘Hm, nee niet elk nadeel heb zijn voordeel’

: ‘Als je niet kijkt, zie je het niet.’

• NPO documentaireserie Cruijff in 4 delen.

Het was de laatste literaire pubquiz. De werkgroep ZinIn Taal vond het genoeg na 15 jaar. Het was ook de laatste keer in de Smidse, een voormalige fabriekshal van Ten Cate sinds enkele jaren omgetoverd in een klein intiem cultuur centrumpje. Er komt een fietsenspecialist in het gebouw. Het was eveneens de laatste keer dat de vragen voor een groot deel waren bedacht door Frits Korver. Frits overleed precies een maand eerder op 19 februari 81 jaar oud na een kort ziekbed.

De deelnemers aan de pubquiz namen met verdriet, teleurstelling en spijt kennis van alle veranderingen. Voor de quiz begon hadden ze het glas geheven op het leven van Frits, een van de initiatiefnemers van de quiz. Een toast uitgebracht op wat hij bijgedragen had aan de avonden in de jaarlijkse boekenweek. Een ode aan zijn drijvende kracht. Zijn vragen voor de quiz hadden klaar gelegen op de plank toen hij overleed.

Pittige vragen, onverwachte vragen, creatief gevonden vragen. Ieder jaar komen de deelnemers weer een heleboel wijzer terug van de quiz. In kleine groepjes strijden ze om de eer. Zuchten ze samen over: ‘hoe heet hij ook alweer’, ‘ik weet het maar kan er niet opkomen’, ‘geen idee’, ‘volgens mij is het toch antwoord B’. Want wie won dit jaar de PC Hooft prijs en met welk boek werd zij/hij bekend? En hoe heet de schrijver van Onder de Paramariboom? En 3 schrijvers van de vijftigers? De karakteristieken van de boomers?

Dit jaar deden zes teams mee. Het team van de Eetlezers, een leesclub waar Frits Korver lid van was, won. Drie leden van het clubje aangevuld met de dochter van Frits gingen strijken met de eer. Een mooi ‘afscheid’ van, en eerbetoon aan de grondlegger van de quiz. De prijs was een stapeltje boeken. Een boek voor ieder lid van het team.

De dochter van Frits vertelt dat zij nooit boeken hoefde te kopen. Als haar vader, die altijd aan het lezen was, een boek uit had kreeg zij het als hij vond dat het de moeite waard was. In haar handen heeft ze het boek ‘Alles voor de reis’ van Adriaan van Dis dat ze zojuist gewonnen heeft. Ze vertelt dat dat het laatste boek was dat haar vader gelezen had voor hij stierf. ‘Het boek gaat over een ongeneeslijk zieke vrouw. In de weken die haar resten ontvangt ze haar minnaar in het hospice. Samen maken ze in hun verbeelding een denkbeeldige reis. Een reis door het leven, over liefde, verlies, over trouw en levenskunst.’ Een heel mooi boek’, zegt ze. Ze wrijft met haar handen over het boekje. Ze lacht. Ze is blij.

Boeken lezen, het delen, erover van gedachten wisselen met elkaar, het is zo mooi.

* Foto: Marga Wind, De Smidse donderdagavond 19 maart 2026, 23.00 uur.

Daniel Lohues vertelt in zijn nieuwe theatervoorstelling wat zijn moeder zei: pak het toch niet van me af.’ In het plat natuurlijk: ‘pak het tochnie vammie af.’

Zijn moeder ging ‘door het huis’ als hij op reis was. Als Daniel terugkwam moest het hele huis spic en span zijn. Ze vulde ook nog alles aan in de voorraad en in de koelkast stond eten voor de eerste dagen. Op de tafel een bloemetje met een briefje er bij.

Op een dag zei hij dat het afgelopen moest zijn met het geboen en gepoets in zijn huis. Een bloemetje en een gevulde koelkast was ok maar hij vond het niet meer nodig, het eigenlijk niet meer kunnen dat zijn moeder dat nog voor hem deed.

‘Pak me dat toch niet af.’

Op een dag zegt het kind: Zelf, ik wil het zelf doen, ik kan het zelf. Op weg naar groot zijn, op weg naar de volwassenheid. De ouders halen opgelucht adem. Goed zo, ik hoef je niet meer te voeren, je kan zelf je veters strikken. Maar het betekent ook dat je je er niet meer mee mag bemoeien ook als je denkt dat doe je niet goed. Je kiest de verkeerde vrienden, de foute partner, je leeft niet gezond, je werkt te hard, je voedt je kinderen niet op, waarom leef je in zo’n troep. De ouders zwijgen, de ouders doen hun handen op de rug. Ongevraagde adviezen zijn niet welkom, werken meestal averechts.

Gelukkig af en toe en als het uitkomt mag het wel, kan het wel. Op de kleinkinderen passen, klussen, raadgeven. Iets uit handen nemen. Meehelpen. Er zijn. Zorgen. Moederen. Vaderen. Een cadeau van kinderen aan hun ouders. Gun ze dat. Niet afpakken. Zolang het nog kan. Voordat de rollen omgedraaid zijn.

In de bibliotheek van Nijverdal werd zaterdagmiddag een zogenaamde Living Library georganiseerd. In plaats van een boek lenen kon je het verhaal van een persoon, in levende lijve aanwezig, aanvragen. Omdat het de dag er op Internationale Vrouwendag was waren de onderwerpen aangepast aan dat thema. Zo kon je een gesprek aanvragen met een voormalig vrouwelijke burgemeester of een Dolle Mina, of een vluchtelinge uit de Oekraïne. Ik koos voor de laatste. De vrouw sprak Engels en was sinds een half jaar in Nederland. Boven in de bibliotheek gingen we op gemakkelijke stoelen gedurende een half uur met elkaar aan de praat. Ze vertelde hoe ze hier gekomen was en hoe haar leven er uit zag. Toen ik vroeg waarom ze uitgerekend naar Nederland wilde komen vertelde ze dat had gehoord dat de meeste mensen in Nederland meerdere talen spreken en dat ze altijd al veel over Nederland had gehoord van haar vader. Die had ook een boek gelezen over een dappere Nederlandse koningin. Ene Wilhelmina. Ze sprak de naam wat onduidelijk uit. En ik vroeg of ze echt Wilhelmina bedoelde. Yes, yes Wil-hel-mi-na. Ik was verbaasd en verrast. Ik vertelde haar dat ik zo heette, sterker nog dat ik naar haar vernoemd was. Ik werd geboren na de troonsafstand van de ‘oude’ koningin en omdat de oma’s en geliefde tante Rie vernoemd waren kreeg ik als vierde dochter van mijn oranjegezinde ouders de naam van de geliefde vorstin Wilhelmina. We moesten allebei lachen om dit bijzondere toeval.

Gisteravond zocht ik naar boeken over de ‘ouwe’ koningin in de boekenkast. ‘Eenzaam maar niet alleen’ het boek dat ze zelf schreef over haar leven. En de biografie van Henriette de Beaufort. Toen ik het boek pakte viel er een kaartje uit. Het was een briefje van mijn moeder, een heel lief briefje. Mijn tweede doopnaam is haar naam: Clazina. Het kon geen toeval zijn.

Op de zondagmiddag van 8 maart hadden we met een paar vrouwen Internationale Vrouwendag gevierd met zelfgemaakte hapjes en soep in een gezellig samenzijn. We hadden verteld welke vrouw voor ons een voorbeeld, of heel belangrijk was geweest in onze levens. Iemand vertelde over haar moeder, hoe belangrijk die was en is nog iedere dag. En dat ze ook veel van zichzelf in haar moeder herkende. En dat ze daar heel dankbaar voor was. Toen ik het briefje van mijn moeder las dacht ik aan haar woorden. Hoe belangrijk de vrouw is die jou het leven gaf. En dat alles wat ze was en alles wat ze niet was ook in mij zit.

Het was een mooi Internationaal Vrouwen Weekend.