laten we niet discussiëren over vlaggen

laten we niet spreken over wie het allemaal verkeerd hebben gedaan

niet nog ergere verhalen

niet nog vreselijker foto’s

niet weer een analyse

niet weer een mening

niet weer

laten we zwijgen

stil zijn

het hoofd buigen

en als je dan toch zo nodig iets wilt zeggen

schreeuw dan

God mag het afgelopen zijn

mag het stoppen

nu?

Afbeelding De schreeuw van Munch

Olga de Bruine, de dochter van mijn jongste broer, vliegt vandaag terug uit Los Angeles. Ze heeft daar haar filmpje ‘I dare you to see’ mogen presenteren op het Awareness Film Festival. Het filmpje laat het leven van een kalfje zien in de bio-industrie. Het filmpje begint lieflijk met een paar koeien in de wei met op de achtergrond de geluiden van vogels en insecten. Even later zien we de geboorte van een kalfje. Tot dat moment is het het land waar het leven goed is. Maar dan. Het filmpje duurt 10 minuten, met fragmenten uit het leven van het kalfje dat uiteindelijk eindigt in het slachthuis. De boodschap van het filmpje is dat het kalf een product is en als zodanig wordt behandeld. Er wordt niets van het kalfje weggegooid, alles wordt wel ergens in verwerkt.

Als ik het filmpje afgekeken heb, ben ik misselijk. ‘Ik ben er naar van’, app ik naar mijn nicht. ‘Dat is precies bedoeling’, appt ze terug, ‘want het is simpelweg verschrikkelijk wat wij mensen andere levende wezens aandoen.’

Ik moest denken aan die keer dat ik samen met mijn vriendin Bep in Limburg getuige was van de geboorte van een kalfje vlak voor onze ogen. Na onze vakantie kreeg ik van Bep een fotoboek met een verslag van onze wandelingen. Vanmorgen heb ik het album uit 1999 er bij gepakt. Er zijn twee bladzijden met foto’s van het pasgeboren kalfje. Ze had er in haar typische ‘Bep stijl’ commentaar bij geschreven. Ze noemde het een ontroerende ervaring en ze vergeleek de geboorte van het dier met die van een mens, ze gebruikt de woorden, moeder, kind en kraamvisite.

* De missie van het Awareness Film Festival is de bewustmaking van- en de ogen openen voor- belangrijke issues in onze wereld: Ecologie, Politiek, Gezondheid/Welbevinden en Spiritualiteit. Het festival is een initiatief van Heal One World, een non-profit liefdadigheidsorganisatie.

* https://lnkd.in/e-rT_Qsd link naar filmpje

* Olga heeft geen prijs gewonnen, maar haar nominatie was al een prijs op zich.

* Foto’s en bijschrift Bep van Harrewijn 1999

Ze had het toch goed gedaan: Marlous. Toen ze zag wat er naast haar gebeurde, sprak ze hem er op aan. Toen hij zich daar niets van aantrok, ging ze naar de politie. Toen na het bezoek van de politie er niets veranderde, schakelde ze haar buren in om ook te reageren. En weer kwam de politie. En weer veranderde er niets. Bij de politie was men echt wel aan het werk gegaan. Strafbare feiten werden op papier gezet. Er was een veroordeling van mishandeling van dieren gekomen. Ook het Openbaar Ministerie had niet stilgezeten. Een brief naar de examencommissie van het Erasmus MC met een niet mis te verstane waarschuwing: komt een man met een veroordeling voor dierenmishandeling, een alcoholprobleem en depressieve klachten wel in aanmerking voor een basisdiploma voor arts? Vrij uitzonderlijk dat dat gebeurt.

Je zou kunnen zeggen, ieder heeft gedaan wat hij of zij kon doen. De buurt was volkomen op de hoogte van het labiele gedrag van de man, bleef hem bij voorkeur uit de buurt en belde de politie als het te gek werd. En toch ging het mis. Wat kun je doen. Wat zou jij hebben gedaan? Ons systeem kan ons niet beschermen tegen levensgevaarlijke mensen. Iemand krijgt een straf, betaalt of zit een poosje in de cel, krijgt een aantekening op zijn strafblad en de persoon kan weer naar huis.

De directe nabestaanden hebben aangegeven geen prijs te stellen op een stille tocht en dat de uitvaarten een besloten karakter zullen hebben. Een buiging voor een dappere vrouw en haar dochter vandaag.

En voor de man die geheel toevallig lijkt het, ook in dit drama terecht kwam.

Een groet op deze stille herfstige morgen in oktober.

De kunstenaar Guillaume Lo A Njoe zegt: Mijn beste werk komt voort uit frustratie. Uit vragen als: wie ben ik? Waar kom ik vandaan? Waar ga ik heen? Waar vind ik houvast? De uitspraak staat met grote letters op een wand van museum De Fundatie in Zwolle, waar deze zomer een expositie van de Nederlandse beeldend kunstenaar te bezichtigen was.

Kleindochter Anna, ze is 13 jaar, blijft een poosje stil staan bij de woorden en vraagt: Waar vind jij houvast oma?

In de afgelopen tijd heb ik met verschillende mensen over de vraag van Anna nagedacht. Er waren de meest uiteenlopende overwegingen en ‘antwoorden.’ De woorden die vielen waren familie, mama, papa, ons gezin, mijn partner, vrienden, God, mijn geloof, de kinderen en kleinkinderen, muziek, Bach, kunst, de natuur, in mijzelf. Maar niet één sprak over regels of wetten. Of over spullen. Of over geld. Niemand.

*Lo-A-Njoe geboren in Amsterdam in 1937 heeft internationale wortels: Suriname, India, China, diverse Afrikaanse landen en Brazilië. Al die verschillende signaturen zijn zichtbaar in zijn werk. Zijn kunst vormt een eigen universum, een tussenwereld waarin de mens zoekende lijkt te zijn, en voyage( op reis). Hij ziet zichzelf als een universeel beeldend kunstenaar. (Museum De Fundatie, Zwolle, 24-06- 24-09.2023)

Mijn broer heeft een groot pakket in zijn hand als hij binnenkomt. Hij omhelst me, feliciteert me met mijn verjaardag en overhandigt me het loodzware cadeau. Ik ben verrast als ik het cadeau uitpak.

Het zijn de Verzamelde Gedichten van Ida Gerhardt, de dichteres die me zo lief is. Het ontroert mij. Want. Hij heeft nagedacht over mij. Hij heeft aan mij gedacht toen hij naar de tv serie van Huub Stapel keek over de IJssel waarin de dichteres Gerhardt werd genoemd. Hij is op zoek gegaan op internet naar een gaaf exemplaar van dit kolossale boekwerk. Hij heeft er vervolgens een lief kaartje bij geschreven. Ik ben ontroerd, omdat we weten dat wij er nog zijn: de jongste twee uit het gezin van zes. Omdat hij mijn kleine broertje is. Mijn rustige bedachtzame broer van het water, de wolken, de wind: een zeeman.

Ik zoek een kaart voor een jongen die morgen 8 jaar wordt. Die kan nog mooi voor 5 uur op de bus. Postzegelcode via internet en klaar is kees. In de schoenendoos met ansichtkaarten zitten veel kaarten maar niet echt een geschikte voor een jongen van 8. Veel kunstkaarten en kaarten ter bemoediging en troost, maar dat heeft de jongeman helemaal niet nodig. Uiteindelijk vind ik een hele oude kaart met een stoere scooter. Ik waag het er maar op.

Tussen de oude stapel van vroeger had ik ook nog even een ansichtkaart uit Menaggio in de hand. De kaart moet minstens 50 jaar oud zijn. Als tiener ging ik met de ouders van mijn verkering jaren lang naar Menaggio aan het Comomeer in Italië. Het was van oudsher hun vaste vakantieplaats. Ik herinner me dat het er altijd bloedheet was en dat het er ongenadig kon onweren. Later zijn we er als gezin naar teruggegaan met onze jongens toen ze nog klein waren. Één keer hadden we er afgesproken met oma en opa. Zij op hun vaste adresje bij de Italiaanse dames. Wij op de camping. De derde generatie Menaggiogangers. Ik herinner me nog hoe mijn schoonmoeder genoot van de jongetjes. Hoe blij ze was als ze hen toevallig tegenkwam in het dorp, hoe ze zat te kijken van onder een parasol naar de spetterende en spatterende kleuters.

Wat ik me ook nog goed kan herinneren is hoe bezorgd ze was dat de jongens iets zou overkomen. Kijk uit! Niet te ver hoor! Waar zijn ze nou? Is dat niet te gevaarlijk? In de buurt blijven hoor! Ik vond het indertijd allemaal wel wat veel van het goede. Komt goed hoor Ma. Af en toe wisselden we als ouders blikken van verstandhouding. Laat ze toch.

Het is de leeftijd weet ik nu. In het weekend vierden we de verjaardag uitgebreid met de familie van de 8-jarige aan het water. Er was ook een klein meisje bij. Als oma genoot ik net zo als ooit mijn schoonmoeder in Menaggio. En. Ik was net zo bezorgd. Waar is ze? Wat doet ze?

Ik erger me normaal gesproken aan mensen die overal gevaar zien. En beren op de weg. Leef vrij denk ik dan. Als het je tijd is, is het je tijd. Je kunt je lot toch niet ontlopen. En durf. Durf fouten te maken. Durf vrij te zijn, durf risico te nemen. Je hoeft niet als een dwaas te leven maar niet dat benauwde. Laat je kinderen vrij om alles te proeven wat het leven in zich heeft. Laat ze los.

Maar als het gaat om het het kleine, het pure, het ongerepte, het meest kwetsbare: bescherm het, bewaar het, laat het niet verloren gaan, maak het niet stuk. Is het omdat je oud bent dat je daar extra gevoelig voor bent? Bang om juist dat te verliezen? Beschermen en loslaten. Dat wat past bij de leeftijd, het moment, het kind. De goede kaart sturen.

Weinig aandacht voor het overlijden van Clairy Polak in de media dit weekend. Een klein berichtje in Trouw ergens achter in de krant. Geen tafelgasten in talkshows die terugblikken, Zelfs Nieuwsuur houdt het bij een kort woordje van Jeroen Wollaars. In Met het oog op Morgen staan Jeroen Pauw en voormalig Denker des Vaderlands Daan Roovers stil bij haar dood in een telefonisch gesprek. Een heel mooi gesprek maar toch. Een fragment van 11 minuten. Vreemd voor een zo ‘legendarische’ journalist, presentator, interviewer’, ‘zo een vakvrouw’, een ‘voorbeeld voor velen’, ‘één van de allerbesten.’

Is het omdat ze een vrouw is? Ze geen pleaser was? Is het omdat ze zelf aangegeven heeft het niet te willen?

In het gesprek met Jeroen Pauw en Daan Roovers die dicht bij haar stonden, Roovers noemt haar een goede vriendin, blijkt dat geen van beide wist dat ze ongeneeslijk ziek was. In het persbericht was gemeld dat zij al ‘enige tijd ongeneeslijk ziek’ was. Net als de interviewer was ik daar over verbaasd. Je bent goed bevriend en je vertelt zo iets wezenlijks niet? Roovers had daar wel een verklaring voor. ‘Zo herken ik haar wel. Als je dat gaat vertellen dan gaat iedereen zich met je bemoeien. Ze wilde autonoom zijn’

In de laatste uitzending van het filosofisch Kwintet (eind juli 2023) , haar laatste optreden op tv, gaat het over de toekomst. Bijzonder dat gesprek nog eens te bekijken in de wetenschap dat zij wist dat haar einde nabij was. Ze heeft het over het onbehagen in de maatschappij, de scherpe tegenstellingen, het ikke, ikke, ikke, hoe het toch verder moet, welke toekomst er voor ons ligt en wat we daar aan zouden kunnen doen. Een interessante gedachtewisseling waar geen heldere antwoorden en stellingen worden geponeerd, maar vooral vragen en twijfels. Waardoor je aan het denken wordt gezet. Zoals de vraag waarmee ze het gesprek begint: heb jij recentelijk iets opgegeven of nagelaten met het oog op het algemeen belang, voor de toekomst? Niet voor je zelf? Maar voor de samenleving, de wereld, voor toekomstige generaties?

Clairy Polak overleed vorige week op 67-jarige leeftijd. Jarenlang behoorde ze tot de meest prominente en scherpste interviewers op radio en tv. Ze wordt een grootheid genoemd, altijd grondig voorbereid met kennis van zaken. Iemand die haar werk serieus nam. Uitgaand van de feiten, kritisch en doorvragend. Met milde spot en zelfspot. Bekend van Nova, Buitenhof, het Filosofisch Kwintet, Het oog op Morgen en Podcasts.

Ik weet niet waar hij vandaan komt, hoe oud hij is, waar hij die lelijke verminking heeft opgelopen. Zijn naam weet ik wel. Die staat op het bord waarop de kamerindeling te zien is. Naast zijn naam heeft iemand een klein tekeningetje gemaakt van iets dat een hondje zou kunnen zijn met de naam van de hond: Kuza.

Als de gasten van het klooster in stilte de maaltijd hebben gebruikt komt hij. Hij groet vriendelijk en gaat aan tafel. Terwijl de afwas wordt gedaan door de gasten gebruikt hij de maaltijd. Naast hem zijn hondje. Kuza kijkt gehoorzaam op naar zijn baasje. Af en toe gaat de hand van het baasje naar Kuza. Met een stukje brood, gedoopt in saus.

De monniken van het trappistenklooster in Tilburg willen comtemplatief leven. Ver weg van het rumoer van de wereld en het dagelijkse gedoe. Nadenken en beschouwen. God loven en luisteren naar zijn woord. En als goede mensen leven. Goed zijn voor de medemens, voor de natuur en het milieu.

Luisteren is het belangrijkste vertelt één van de broeders. Luisteren naar wat God van je vraagt. Dat kunnen woorden zijn die je leest of hoort of zingt, maar ook wat er gebeurt, wat je ziet, wat er naar je toe komt. ‘En dan gaat ge daar over nadenken wat er van u gevraagd wordt in deze situatie. En dan laat ge dat doordringen naar uw hart en dan gaat ge daar mee aan het doen.’

Atleet Niels Laros vertelt na zijn verrassend goed gelopen 1500 meter op het WK in Boedapest dat de belangrijkste reden van zijn goede presteren de laatste tijd zijn coach was: ‘Voor een sporter is het vinden van een goede coach nummer één.’

Diezelfde middag beweerde de commentator van de finale WK voetballen dat Spanje wereldkampioen was geworden ondanks de coach. De Spaanse dames vinden dat de coach er niks van kan. Zijn trainingsmethodes zouden fysiek en emotioneel te zwaar zijn. Ook zijn tactisch inzicht houdt niet over. En de trainer respecteerde hun privacy niet. Hij controleerde hun tassen en hun hotelkamers mochten niet op slot. Zijn omgang met de speelsters werd als niet prettig ervaren. Vorig jaar schreven een aantal sterspelers hierover een brief naar de voetbalbond van Spanje met de mededeling dat zij niet meer voor Spanje uit wilden komen zolang Jorge Vilda coach zou zijn. Maar de bond hield de coach de hand boven het hoofd en de speelsters konden kiezen: of een verzoeningsgesprek aan gaan of wegblijven. Een aantal speelsters koos eieren voor hun geld, anderen hielden de rug recht en lieten het WK aan zich voorbijgaan. Het gemor hield echter aan ook deze afgelopen weken. Zonder een aantal vedettes, maar met de 19 jarige Salma Paralluelo en sterspeelster Bonmati werd Jorge Vilda zondagmiddag wereldkampioen met zijn team.

En niet de torenhoge favoriete Sarina Wiegman, de vrouw die door vriend en vijand wordt geprezen om haar kwaliteiten als coach: ‘Sarina creëert een omgeving waarin je kunt zijn wie je bent, een veilige omgeving.’ ‘Ze is een vakidioot, ze is niet alleen tactisch maar ook psychologisch sterk, ze weet precies hoe ze met iedereen om moet gaan.’ ‘ Ze praat altijd in termen van ‘wij’ in plaats van ‘ik.’ ‘Ze kan keihard zijn maar ze is bovenal menselijk.’

Maar gister won niet het team van de beste coach. Wel het team dat het mooiste voetbal speelde: Spanje. Ondanks of toch dankzij de coach? Hij moet toch wel iets goed gedaan hebben? Of heeft juist de aversie tegen hun coach het team samengesmeed?

Dit is het. Filter op het glas. Filterzakje nummer 4. Twee schepjes koffie Douwe Egberts snelfiltermaling. Kokend water opgieten. Eerst een klein beetje om het water in te laten trekken. Daarna een paar keer opgieten. Opgeklopte melk erbij en zie daar: een kop koffie die kan concurreren met de onvolprezen café Americano die ik op reis door Italië mocht smaken. Ik was op het idee gekomen door een boekje van Sis van Rossem. Ja de zus ‘van’. Sis van Rossem. Ze schreef columns. En in de *bibliotheek in Zwolle mocht ik het boekje met haar beste columns meenemen. ‘U kunt het in Nijverdal in de bibliotheek gewoon weer inleveren.’

In de eerste column uit de rubriek Dagelijks Leven beschrijft Sis hoe zij de lekkerste koffie zet. Op de bekende van Rossemmanier gaat ze tekeer tegen alle ‘fratsen’ in de keuken. Voor Sis geen kookeiland, geen magnetron, geen senseoapparaten, geen dimbare verlichting boven het aanrecht, en geen afwasmachine. Melk warmt ze op in een pannetje.

Ik heb het boekje achter elkaar uit gelezen. Door de ogen van Sis van Rossem kijken naar het leven van alle dag is een feest. Ze schrijft leuk. Net als haar broer in ‘De slimste mens’ heeft Sis een kritische kijk op allerlei verschijnselen in het hedendaagse. Maar ze laat ook een andere kant zien. Wat had ik haar graag alleen in een tv-programma gezien waar ze uitleg gaf over kunstwerken zonder onderbroken te worden door haar onbehouwen broers. De stukjes over kunst in het boekje zijn kleine kunstwerkjes op zich.

Vanmiddag ga ik het boekje brengen naar een vriend die in de lappenmand zit. Ik weet zeker dat hij ook erg gaat genieten van Sis haar columns. Wij houden van mensen die anders durven zijn. Dwars. Autonoom en authentiek. Mensen bij wie achter die grote mond een klein hart schuil gaat.

En dan weet Sis ook nog mooi te verwoorden waar het in het leven eigenlijk om gaat: niet om bezit, verre reizen of ‘kijk mij eens’, nee: Geluk is de ontroering door bepaalde gedichten, boeken, mooie muziek, een bloeiende boom in het voorjaar. De geur van de ontwakende aarde. De geploegde aarde in de herfst. Het feit dat ik nog leef! Of een goede kop koffie op een terras in Toscane zou ik er aan toe willen voegen.

* Sis van Rossem, kunsthistoricus en dramadocent werd bekend door het televisieprogramma Hier zijn de Van Rossems, waarin ze samen met haar broers Maarten en Vincent bekende plaatsen bezocht. Ze werd een bekende en geliefde tv-persoonlijkheid. Ze overleed vorig jaar na een val in haar huis op 77-jarige leeftijd.

* ‘Door de ogen van Sis van Rossem’ is een verzameling van haar beste columns over Kunst en Dagelijks Leven aangevuld met een interview met Sis van Rossem. Een uitgave van Historisch Nieuwsblad.

* Bibliotheek Stadkamer in Centrum Zwolle